Yangi oʻzbek alifbosi: Ş, Ç, Ö, Ğ — nima oʻzgaradi va saytlar nima qilishi kerak

2026-yil 10-sentabr kuni Oliy Majlis Senati oʻzbek lotin alifbosini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi qonunni maʼqulladi va uni prezidentga yubordi. Undan oldin, 7-iyul kuni hujjatni Qonunchilik palatasi qabul qilgan edi. Islohotning mohiyati bir satrda: 26 ta harf va uchta harf birikmasi oʻrniga 28 ta harf va bitta apostrof. Yigirma yil davomida maktab daftaridan tortib maʼlumotlar bazasigacha hammaga halaqit bergan toʻrtta birikma alohida harfga aylanadi.

Nima oʻzgaradi

Almashuv atigi toʻrtta va ular oldindan aytib boʻladigan:

• Sh → Ş: shahar → şahar, Shoxrux → Şoxrux;
• Ch → Ç: chiroq → çiroq, Choriyev → Çoriyev;
• Oʻ → Ö: oʻzbek → özbek, Toshkent → Toşkent;
• Gʻ → Ğ: gʻalaba → ğalaba, Ulugʻbek → Uluğbek.

Ng birikmasi alifbodan alohida birlik sifatida chiqariladi: bu shunchaki ketma-ket kelgan ikki harf, oʻzbek soʻzlarining boshida esa u uchramaydi. Alifboda bitta apostrof qoladi — sanʼat, maʼno kabi soʻzlardagi tovush ajratuvchisi. Oʻ va gʻ harflaridagi «dumcha» esa birikmalar bilan birga yoʻqoladi, va bu eng muhim texnik yangilik: aynan oʻsha belgi yillar davomida tizimdan tizimga nusxalaganda qiyshiq qoʻshtirnoqqa aylanib kelardi.

Qachon kuchga kiradi

Qonun prezident imzolagach kuchga kiradi. Oʻtish davri koʻzda tutilgan — «fuqarolar va tashkilotlar manfaatlarini hisobga olgan holda», lekin aniq muddatlar parlament xabarlarida aytilmagan, hozircha asosiy nomaʼlum shu. Aniq maʼlum boʻlgani:

• amaldagi alifboda rasmiylashtirilgan hujjatlar, milliy valyuta va qimmatli qogʻozlar muomalada qoladi, ularni almashtirish shart emas;
• davlat organlari ramziy belgilar va peshlavhalarni darhol oʻzgartirishga majbur emas;
• ommaviy axborot vositalarining yangi yozuvga oʻtishi muhokama qilinmoqda.

Amaliy xulosa: bir kechada hamma narsani qayta yozish shart emas. Ammo yaqin bir yillik rejaga yangi yozuvni kiritish vaqti keldi — ayniqsa mijozlar bazasi, hujjat aylanishi yoki oʻzbekcha matnli sayti borlar uchun.

Davlat tizimlari uchun olti yoʻnalish

Davlat axborot tizimlarida oʻtishning texnik tomoni alohida muhokama qilindi. Yoʻnalishlar oltita:

1. yagona texnik standart — barcha tizimlar uchun umumiy asos;
2. maʼlumotlar bazalari auditi va oʻ, gʻ, sh, ch harflarini ö, ğ, ş, ç ga avtomatik almashtirish;
3. tizimlararo maʼlumot almashinuvini moslashtirish;
4. elektron hujjat aylanishini moslashtirish;
5. fuqarolar maʼlumotlarini yangi standartga koʻchirish;
6. qidiruv va shaxsni identifikatsiya qilish mexanizmlarini takomillashtirish.

Shu yerda asosiy xavf ham aytildi: aniq muddatlar belgilanmasa, uch xil yozuv — kirill, eski lotin va yangi lotin — bir vaqtning oʻzida qoʻllaniladi. Odam uchun bu noqulaylik, maʼlumotlar bazasi uchun esa bitta ismning uch xil yozilishi va qidiruvning uch xil natijasi.

Saytlar va biznes uchun bu nimani anglatadi

Qidiruv va matnlar. Yaqin yillarda odamlar ham eski, ham yangi yozuvda qidiradi: kimdir Toshkent deb yozadi, kimdir Toşkent. Demak saytdagi matnlarni shunday tutish kerakki, sahifa ikkala variant boʻyicha ham topilsin — matndagi sinonimlar, sarlavhalardagi muqobil yozuv va ichki havolalar orqali. Eski maqolalarni butunlay qayta yozishning maʼnosi yoʻq.

Sahifa manzillari. Slaglarni ommaviy oʻzgartirmang: URL almashishi sahifa toʻplagan vaznni nolga tushiradi, foydasi esa shubhali. Juda zarur boʻlsa — faqat eski manzildan yangisiga 301 doimiy yoʻnaltirish bilan va bitta-bitta, butun sayt boʻylab emas.

Shriftlar. Ş, Ç, Ö, Ğ — turkcha belgilar toʻplami, uning qoʻllab-quvvatlanishi Oʻ dagi modifikatorga qaraganda ancha keng. Lekin oʻz shriftlaringizni tekshirib koʻring: bepul veb-shriftlarning bir qismida faqat latin qism toʻplami ulanadi, unda bu harflar yoʻq — brauzer zaxira shriftni qoʻyadi va harflar satrdan «tushib» qoladi. Yechimi: latin-ext qism toʻplamini ulash.

Shakllar va tekshiruv. «Faqat lotin harflari» qoidasi odatda A-Za-z koʻrinishida yozilgan va Ş, Ç, Ö, Ğ ni rad etadi — foydalanuvchi oʻz ismini kirita olmaydi. Buni birinchi shikoyatdan keyin emas, oldindan tuzatish kerak.

Maʼlumotlar bazasi. Kodlash UTF-8 boʻlsin (MySQL da utf8mb4), aks holda harflar savol belgisiga aylanadi. Saralash va qidiruv collation ga bogʻliq: notoʻgʻri sozlamada Şoxrux va Shoxrux ikki xil odam boʻlib qoladi, «Shoxrux» boʻyicha qidiruv esa yangi yozuvni topmaydi. Mijozlar bazasi bor boʻlsa, normallashtirilgan yozuv uchun alohida maydon haqida oʻylang — u takroriy yozuvlardan saqlaydi.

Klaviaturadan kiritish. Standart tugmalar tartibi chiqmagunicha Ş va Ğ ni turkcha klaviatura bilan terish qulay, Ö va Ç esa nemis va fransuz tartiblarida ham bor. Bu vaqtinchalik yechim, ammo bugun ishlaydi.

Bizda nima boʻladi

Konvertor allaqachon ishlaydi: yangi alifbo konvertori matnni uchta yozuv tizimi oʻrtasida oʻgiradi: kirill, sh, ch, oʻ, gʻ bilan eski lotin va Ş, Ç, Ö, Ğ bilan yangi lotin — ikki tomonga, apostrof va ng birikmasini toʻgʻri ishlagan holda. U bahsli holatlarni ham hal qiladi: har qanday koʻrinishdagi apostrof, Isʼhoq kabi soʻzlardagi morfema chegarasi va bekor qilingan ng birikmasi. Qolgan vositalarimiz — vositalar boʻlimida.

Manbalar: qonunning Qonunchilik palatasi tomonidan 2026-yil 7-iyulda qabul qilingani va Senat tomonidan 10-sentabrda maʼqullangani haqidagi xabarlar — gazeta.uz, spot.uz, kun.uz.