Elektron raqamli imzo (ERI) nima va u nimaga kerak: oddiy tilda tushuntirish

"Elektron raqamli imzo" iborasini deyarli har kim eshitgan, lekin u aslida nima ekani, nega kerakligi va E-IMZO hamda Mobil ID bilan qanday bogʻliqligi koʻpincha noaniq qoladi. Quyida ERIni imkon qadar oddiy tilda tushuntiramiz — texnik atamalarsiz.

Elektron raqamli imzo nima

Elektron raqamli imzo (qisqacha ERI) — bu elektron hujjatga qoʻyiladigan maxsus raqamli belgi boʻlib, u qogʻozdagi qoʻlda imzo va muhr oʻrnini bosadi. Fayl, ariza yoki hisobotni ERI bilan imzolaganingizda, tizim aniq biladi: hujjatni aynan siz tasdiqladingiz va imzodan keyin uning matni oʻzgartirilmadi. Shuning uchun ERI bir vaqtning oʻzida ikki narsani kafolatlaydi — imzolovchi kimligini va hujjat butunligini.

ERI qanday ishlaydi

ERI zamirida ikkita kalit yotadi: yopiq (maxfiy) kalit va ochiq kalit. Yopiq kalit — bu faqat sizda saqlanadigan fayl, u bilan hujjat imzolanadi. Ochiq kalit esa hammaga maʼlum va imzoni tekshirishga xizmat qiladi. Matematik jihatdan bu ikkisi bir juft: yopiq kalit bilan qoʻyilgan imzoni faqat mos ochiq kalit tasdiqlaydi, teskarisi imkonsiz.

Amalda bu shunday koʻrinadi: siz hujjatni imzolaysiz, tizim yopiq kalitingiz asosida noyob imzo hosil qiladi, qabul qiluvchi tomon esa ochiq kalit orqali uni tekshiradi. Yopiq kalitni birovga bermaslik shuning uchun muhim — u aslida sizning "elektron qoʻlingiz".

ERI, E-IMZO va Mobil ID: farqi nimada

Bu uch atama koʻpincha chalkashtiriladi. ERI — bu umumiy tushuncha, elektron imzoning oʻzi. E-IMZO — bu ERI bilan ishlash uchun Oʻzbekistonda qoʻllaniladigan dastur va kalit tizimi: aynan u kalit faylini yaratadi va hujjatni imzolaydi. Mobil ID esa kalit fayliga muqobil — u shaxsingizni telefon raqami va SMS orqali tasdiqlaydi, yaʼni oddiy davlat xizmatlariga kalitsiz ham kirish imkonini beradi.

Oddiy qilib aytganda: E-IMZO — bu ERIning kompyuterdagi kalit koʻrinishi, Mobil ID esa koʻp holatda kalit oʻrnini bosadigan telefon koʻrinishi.

ERI nimaga kerak

ERIsiz bugungi kunda koʻplab rasmiy amallar bajarilmaydi. U eng koʻp quyidagi joylarda ishlatiladi:

• soliq hisobotlarini topshirish va soliq kabinetiga kirish;
• Didox orqali elektron hisob-faktura imzolash;
• my.sud.uz orqali sudga murojaat topshirish;
• Agrosubsidiya.uzʼga subsidiya arizasi berish;
• tender va davlat xaridlarida ishtirok etish;
• bank va tijorat hujjatlarini masofadan tasdiqlash.

Yaʼni ERI — jismoniy shaxs uchun ham, tashkilot uchun ham raqamli hujjat aylanmasining kalitidir.

ERI qonuniy kuchga egami

Ha. Oʻzbekistonda "Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida"gi qonun ERI bilan imzolangan elektron hujjatni qoʻlda imzolangan qogʻoz hujjat bilan teng kuchga ega deb belgilaydi. Yaʼni toʻgʻri rasmiylashtirilgan ERI sud va davlat organlari oldida ham xuddi jonli imzo kabi haqiqiy hisoblanadi. Muhim shart bitta: kalit amal qilib turgan va uning sertifikati bekor qilinmagan boʻlishi kerak.

Kimlarga ERI kerak boʻladi

ERI ikki toifaga beriladi. Jismoniy shaxs kaliti — fuqaroning oʻz nomiga: subsidiya, sud, taʼlim va shaxsiy xizmatlar uchun. Yuridik shaxs kaliti — tashkilot nomiga, odatda rahbar yoki buxgalter uchun: soliq, hisob-faktura, hisobot. Jismoniy shaxs uchun narx va olish tartibi alohida maqolada batafsil koʻrsatilgan.

ERI xavfsizmi

ERIning oʻzi ishonchli texnologiya, lekin uning xavfsizligi koʻp jihatdan sizga bogʻliq. Kalit fayli va uning paroli birovga oʻtib ketmasligi kerak — aks holda begona odam sizning nomingizdan hujjat imzolashi mumkin. Shuning uchun kalitni ishonchli joyda saqlang, parolni hech kimga aytmang va "parolni tiklab beramiz" degan takliflardan qoching — bu firibgarlik. Kalit yoʻqolsa yoki parol unutilsa nima qilishni kalit va parolni tiklash maqolasida koʻrib chiqdik.

ERI kalitini qanday olish mumkin

ERI kalitini olish uchun e-imzo.uz yoki e-imzo.soliq.uz tizimidan foydalaniladi: onlayn Face ID orqali yoki roʻyxatga olish markazida. Toʻliq tartib — yuklab olishdan tortib oʻrnatish va ishlatishgacha — E-IMZO va ERI kaliti boʻyicha toʻliq qoʻllanmada bosqichma-bosqich yozilgan. Agar kompyuterga kalit oʻrnatishni istamasangiz, oddiy xizmatlar uchun Mobil ID yengilroq yoʻl boʻladi.

Кратко по-русски: что такое ЭЦП

Электронная цифровая подпись (ЭЦП, узб. ERI) — это цифровой аналог собственноручной подписи и печати для электронных документов. Она подтверждает две вещи: кто подписал документ и что после подписи текст не менялся. В основе — пара ключей: закрытый (хранится только у вас, им подписывают) и открытый (им проверяют). В Узбекистане с ЭЦП работают через программу и ключ E-IMZO, а Mobil ID — это альтернатива, которая подтверждает личность по номеру телефона и SMS и заменяет ключ для большинства нефинансовых госуслуг. По закону «Об электронной цифровой подписи» документ с действующей ЭЦП равнозначен бумажному с живой подписью. ЭЦП нужна для налоговой отчётности, счётов-фактур Didox, обращений в суд, субсидий, тендеров. Как получить ключ — в отдельном полном руководстве.

Qisqacha

ERI — elektron hujjatga qoʻyiladigan raqamli imzo, qoʻlda imzo va muhr oʻrnini bosadi. U yopiq va ochiq kalit juftligiga asoslanadi, qonun boʻyicha qogʻoz imzo bilan teng kuchga ega. E-IMZO — ERIning kalit tizimi, Mobil ID esa koʻp xizmatda kalit oʻrnini bosadigan telefon orqali tasdiqlash. ERI soliq, hisob-faktura, sud, subsidiya va tenderlarda kerak. Kalitni olish tartibini toʻliq qoʻllanmadan, jismoniy shaxs narxini alohida maqoladan koʻring.